wstęp
więcej

Tereny obecnej Nowej Huty w latach 1939-1948 – wstęp do epoki

 
1 września 1939 r. o godzinie 5.30 samoloty niemieckiego Luftwaffe zbombardowały lotnisko w Czyżynach. Tak rozpoczęła się tutaj II wojna światowa.

Na szczęście na lotnisku nie było polskich samolotów, zniszczono jednak lub uszkodzono pasy startowe, hangary, stacje naprawcze, składy amunicji oraz najważniejsze dla dalszej walki bazy paliwowe. Zginęły także dwie obywatelki Czyżyn: Aniela Ozdoba i Maria Szczupakowska.
O czasach okupacji opowiadają liczne monumenty znajdujące się na terenie Nowej Huty. Największy z nich wystawiono przy wejściu do krzesławickiego fortu, w którego fosach rozstrzelano 440 osób. Inne stoją w Grębałowie, gdzie stracono osiemdziesięciu zakładników i przy dawnym nasypie kolejowym w Krzesławicach. Tablica pamiątkowa w Łęgu przypomina o wydarzeniach z 8 maja 1944, kiedy to dwustu niemieckich żandarmów otoczyło zagrodę, w której ukrywało się czterech spadochroniarzy i sześciu żołnierzy AK ochraniających magazyn broni.

Żadna tablica nie upamiętnia za to obozu pracy, zajmującego niegdyś obszar od klasztoru w Mogile do Placu Centralnego. Nosił on nazwę Baulager 15/XIV i składał się z około 20 baraków. Pod koniec 1941 roku tam, gdzie dziś stoi oddział okulistyczny i otolaryngologiczny Szpitala im. Żeromskiego, wydzielono podobóz dla jeńców rosyjskich, a w miejscu dzisiejszego budynku kina „Światowid” – kolejny, dla żydowskich kobiet.

W styczniu 1945 r. niemiecki okupant zbudował ogromne umocnienia od Proszowic do Gdowa. Na ostatnim odcinku przechodziły one przez dzisiejszą Nową Hutę. Wykorzystując dawne forty, stworzono silne pozycje obronne, a przy kopcu Wandy i w Kujawach wybudowano pozorne lotniska, mające odwrócić uwagę Rosjan od faktycznych lotnisk w Czyżynach i Bieńczycach. Armia Czerwona miała jednak dobrą orientację, m.in. dzięki pracującej przez jakiś czas w Chałupkach (przysiółek Branic) radiostacji „Mała Olga”. Kiedy Rosjanie zbliżali się do Krakowa, mieszkańcy terenów dzisiejszej Nowej Huty modlili się pod krzyżem stojącym obecnie na os. Szklane Domy. W miejscu wylądowania radzieckiego desantu koło Lasku Mogilskiego wystawiono w 1947 r. niewielką kapliczkę jako votum za ocalenie Krakowa.

W sumie w styczniowych walkach na terenie dzisiejszej Nowej Huty zginęło dwudziestu Rosjan; do walki włączyły się też Bataliony Chłopskie, zabijając czterech Niemców i kilku raniąc, bez większych strat własnych.

Ostatnim akcentem wojny był nieszczęśliwy wypadek w Czyżynach. 31 maja 1946 r. podczas składania bomb do leja zginęło dziesięciu saperów z 13. Kołobrzeskiego Batalionu 6. Pomorskiej Dywizji Piechoty.

Po wojnie, od 1945 roku polski rząd przygotowywał plany budowy nowej huty (początkowo chciano ją wybudować na Górnym Śląsku), jednocześnie negocjując z USA i ZSRR możliwość zakupu dokumentacji technicznej oraz maszyn. Sytuacja polityczna – zimna wojna i odrzucenie planu Marshalla, doprowadziły do podpisania 26 stycznia 1948 r.  polsko-radzieckiej umowy gospodarczej. Ostatecznie w styczniu i lutym 1949 r. zdecydowano o lokalizacji huty pod Krakowem. Przybyła do Polski radziecka delegacja z naczelnym inżynierem-projektantem budowy Nowej Huty Chrisantem F. Zibinem z Państwowego Instytutu Projektowania Zakładów Metalurgicznych w Moskwie rekomendowała jako najlepszy wariant lokalizację w rejonie Mogiła-Pleszów. Orzeczenie zostało osobiście zaakceptowane przez Józefa Stalina. 24 lutego 1949 r. tę lokalizację zatwierdził sekretariat KC PZPR z Bolesławem Bierutem na czele.



 

 
 
AA
 
 
Kontakt